Жылқы малына қатысты атаулардың этимологиялық негіздері

Abstract

This article investigates the etymological foundations of horse-related terminology in Kazakh linguistics, emphasizing the deep historical roots of these words within the Turkic language family. Drawing on phonetic, morphological, semantic, and extralinguistic principles of etymological analysis, the study examines both individual lexical items and phraseological expressions connected to horses. Special attention is given to terms such as жұнт, ат, and жылқы, tracing their origins in ancient Turkic sources, including Mahmud al-Kashgari’s Diwan Lughat al-Turk, and highlighting their semantic evolution across centuries. Comparative insights from Turkic and Mongolic languages demonstrate how horse-related vocabulary reflects cultural practices, social identity, and symbolic values. The article concludes that horse terminology in Kazakh is not merely descriptive but embodies ethnolinguistic significance, serving as a key marker of national worldview and historical continuity.

Мақала мазмұны қазақ тіл біліміндегі фразеологиялық тіркестерді тақырыптық-мағыналық топтарға бөлудің теориялық негіздерін қарастырады. Сонымен қатар тақырыптық-мағыналық топтарға бөлудегі әрбір ғалымның ұстанған принциптерінің ерекшеліктерін талдап көрсетеді. Қазақ тіл білімінде фразеологиялық тіркестер түрлі аспектіде зерттелініп келеді. Соның ішінде этнолингвистикалық сипатын зерттеуде фразеологиялық тіркестерді тақырыптық-мағыналық топтарға бөліп қарастыру маңызды рөл атқарады. Сондықтан мақалада осы тілдік бірліктерді топтастырудың теориялық жағын қарастырған еңбектерге шолу жасалды. Сонымен қатар қазақ тіл білімінде фразеологиялық тіркестерді зерттеген ғалымдардың ғылыми еңбектеріндегі тақырыптық-мағыналық топтарға бөлуде ұстанған принциптері де сөз болды. Мақаладағы негізі ойлар тілді ұлт танымымен тығыз байланыста қарастыруды көздейді. Себебі фразеологиялық тіркестерді тақырыптық-мағыналық жағынан топтастыру, ең алдымен, олардың тілдік қолданыс аясын анықтайды, халықтың тілжасамдық ұзақ процесін, оның мәдени, рухани, әлеуметтік-экономикалық тұрмыс-тіршілігінің белгілі бір шамада елеулі деген аспектілерін көрсетеді.